De Overtoom

Afdrukken

 

Maakte je een reis per boot in 1615 van Amsterdam naar Leiden, dan moest de boot bij “den Overtoom” stoppen.
Daar was een dam. Met de overhaal kon de boot eventueel “overgehaald” worden. Er was daar ook gelegenheid om te overnachten.
Wat was het probleem ?
00Atlas van het Hoogheemraadschap van Rijnland 1610-1615, Floris Balthasar
Er was geen doorlopende waterverbinding mogelijk tussen de Kostverlorenvaart en Overtoomse Vaart enerzijds en Schinkel anderzijds, daarom moesten kleine vrachtschepen door middel van een omhaal over de overtoom getrokken worden, terwijl passagiers die via trekschuit van Amsterdam naar, bijvoorbeeld, Leiden of Rotterdam, wilden reizen, bij de Overtoom moesten overstappen. Dit en het feit, dat de Overtoom ook een knooppunt vormde van het landverkeer tussen Amsterdam, Sloten en Amstelveen, zorgden ervoor dat er zich hier al vroeg aan weerszijden van de Kostverlorenvaart allerlei bedrijfjes, winkels en herbergen vestigden. Volgens tekeningen en prenten is er rond 1600 al een aardige nederzetting met statige panden, die zich met recht een voorstad van Amsterdam mocht noemen.
03Hof van Holland Overtoom 591 en het Leidse Veerhuis rechts, 1764Eén van de gebouwen aan de Overtoom is de Hof van Holland (zie tekening uit 1764),een herberg met trapgevel die in 1916 is afgebroken. Verder is er van de -voorstad- rondom de overtoom, die later Dubbele Buurt is gaan heten, behalve het Aalsmeerder Veerhuis, weinig meer over. De uiteindelijke genadeslag voor het buurtje was de verplaatsing van de sluis naar de Nieuwe Meer en de aanleg van de enorme basculebrug, waardoor het veel van haar levendige karakter verloor. Het Aalsmeerder Veerhuis is volgens de gevelstenen gebouwd in 1634. Op de gevelsteen boven de ingang staat te lezen:De nering is hier goet Godt lof men draecht het bier hier op en of. Het huis wordt van oudsher De Bonte Os genoemd. In het midden van de sierlijst tussen gevelsteen en ingang staat een os afgebeeld.
De tegenwoordige Overtoom heette oorspronkelijk “de Heylyghe Wech” en het kanaal dat men er later langs aangelegde, de in 1902/1903 gedempte Overtoomsche Vaart, heette oorspronkelijk “Heilige Vaart”.
Hoe is de Overtoom dan aan zijn naam gekomen?
Als we nog even naar deplattegrond van Amsterdam en omgevingvan de cartograaf Floris Balthasar kijken, dan zien we aan het einde van “de Heylyghe Wech”,daar waar de Heilige Vaart in de Schinkel uitkomt (ter hoogte van de huidige Overtoomse Sluis), de naam ‘den ouertoom’ ingetekend, oftewel: de Overtoom. Een overtoom is een plaats waar schepen over een dam tussen twee ongelijke waterniveaus worden getrokken. Voor het ontstaan van deze dam moeten we kijken naar een andere vaart die begin 15de eeuw is aangelegd om de Schinkel met het IJ, en dus met Amsterdam, te verbinden: de Kostverloren Vaart. Dit verbindingskanaal (de oorspronkelijke naam is niet bekend) werd aangelegd als snellere en dus goedkopere verbinding met de steden Leiden en Rotterdam. Voorheen waren die steden uitsluitend via het Spaarne en dus via Haarlem te bereiken, wat allerlei kosten in de vorm van tol- en bruggelden met zich meebracht. Het kanaal was dus een behoorlijke aderlating voor Haarlem en de stad ondernam er actie tegen door er een dam in op te werpen op de plek waar hij uitkwam in de Schinkel. De stad Amsterdam stak die dam op zijn beurt voortdurend door om de ”kosten” voor de aanleg van de ”vaart niet verloren” te laten gaan; vandaar dat het kanaal de Kostverloren vaart is gaan heten. Uiteindelijk kwam het Hoogheemraadschap Rijnland tussen beiden en besliste dat de dam mocht blijven, maar dat Amsterdam kleinere schepen over de dam mocht tillen, via een overtoom. Of Haarlem daadwerkelijk een dam opwierp tegen het concurrerende Amsterdam, of dat het hoogheemraadschap de dam gewoon uit waterhuishoudkundige redenen heeft aangelegd (om het achterliggende land tegen overstromingen te beschermen), zullen we misschien nooit te weten komen.
De overtoom was in ieder geval werkzaam tot 1808, toen hij vervangen werd door een sluis. De straat die we nu kennen als de Overtoom kreeg die naam officieel in 1901, één jaar voordat begonnen werd met de demping van de Overtoomse vaart. De brug, die de Overtoom met de Surinamestraat verbindt, heet nog steeds Overtoomse Sluis. krop004thumbAan de fysieke overtoom herinnert alleen nog het noeste beeld van een werker die aan het rad van een overtoom draait van de beeldhouwer Hildo Krop, dat hij in de 1920er jaren maakte, en dat verwerkt is in deze brug.
heiligewegNu ken je vast wel de Heiligeweg, de winkelstraat in de Amsterdamse binnenstad, die de Kalverstraat met het Koningsplein verbindt. Trek deze nu in je gedachten via de Leidsestraat door naar de Overtoom en je hebt het oorspronkelijk tracé van de Heiligeweg.
Deze weg is in de middeleeuwen aangelegd, naar directe aanleiding van het Mirakel van Amsterdam. Dit mirakel zou in maart 1345 plaats hebben gevonden in een huis aan de huidige Kalverstraat, toen een op sterven liggende man ‘s avonds een hostie toegediend kreeg van een priester, deze echter uitbraakte, waarop een helpster de hostie in het brandende vuur gooide. Als deze helpster het de volgende ochtend koud heeft en het vuur wil aanmaken, vindt ze de witte hostie ongeschonden in de haard. Op de plaats van het huis wordt niet lang na dit mirakel een kapel gebouwd: de Heilige Stede. Amsterdam was in die tijd nog een vrij onbetekenende plaats en daarom ook over land vrij slecht bereikbaar. Bedevaartgangers die de Heilige Stede wilden bezoeken moesten dat aanvankelijk doen via zogenaamde loopvelden over drassige veengronden. Speciaal voor hen werd dus tussen 1360 en 1370 “de Heylyghe Wech” aangelegd, die Amsterdam niet alleen, via de Sloterweg, met Sloten verbond, maar later ook, via de Amstelveense weg, met Amstelveen.
Bekijk het overzicht van foto's en tekeningen:
Overtoom 1600-2011.

Bronnen:

http://www.beeldbank.amsterdam.nl
http://www.overtoom-amsterdam.nl

Thursday the 19th. Joomla 2.5 templates. Custom text here