kloosters in Amsterdam 2 - F. Sint Nicolaasgasthuis

Afdrukken

F. Sint Nicolaasgasthuis of Anthoniusgasthuis of Leprozenhuis
Het Sint Nicolaasgasthuis of Leprozenhuis was ruim buiten de stad gelegen aan de Sint Anthoniesdijk, op de plaats waar nu het Mr. Visserplein is. Het is gesticht vóór 1388, toen het voor ‘t eerst als St.Anthonisgasthuis genoemd werd van het St.Anthonisgilde der snijders, droogscheerders en lakenkooplieden, wat een omvangrijk en daardoor rijk gilde was. In 1402 valt de naam “Synte Niclaes gasthuus” voor ‘t eerst. Begonnen als proveniershuis (betalende kostgangers) voor mogelijk de eigen gildeleden kreeg het bij stadsuitbreidingen de besmettelijke zieken toegeschoven van gasthuizen die binnen de stads- muren terechtgekomen waren, zoals het Sint Jorisgasthuis in 1480. Tot het door de stadsuitbreiding van 1593 zelf binnen de stad kwam te liggen en de zieken ook van hier verhuisden; eerst naar het noodpesthuis (1617 een leegstaande ijzergieterij) en in 1635 naar het nieuw gebouwde pesthuis of liever: Buitengasthuis, beiden aan de Overtoomsevaart. Het gasthuis herbergde toen een mix van zwakzinnigen en proveniers maar werd in 1697 uitsluitend proveniershuis dat tot 1866 heeft bestaan.
FLeprozenhuis op de plaats van het huidige Mr Visserplein, met een aantal van de proveniers die daar wonen
Leprozenhuis op de plaats van het huidige Mr Visserplein, met een aantal van de proveniers die daar wonen.
Toen het complex helemaal ingebouwd raakte kwam er een poort in de Lazarussteeg tussen Jodenbreestraat en Houtgracht; die werd gesloopt voor het Mr.Visserplein, maar na de opknapbeurt van de Nieuwmarktbuurt opnieuw opgericht aan de St.Anthoniessluis. In 1859 besloot de stad het complex te slopen en een andere bestemming te geven. Door de halstarrigheid van één enkele provenierster, die elke regeling weigerde, duurde het tot 1865 voor er gesloopt kon worden. Na de sloop verrezen op die plek het politiebureau J.D.Meijerplein en het physiologisch laboratorium, die met de aanleg van het Mr. Visserplein eveneens verdwenen.

Straatnamen als Lazarussteeg en Leprozengracht zijn door hun onsmakelijkheid uit het register verdwenen.
FBinnenplaats Leprozenhuis, links in het verschiet dak van de Portugese Synagoge, 1821
Binnenplaats Leprozenhuis, links in het verschiet dak van de Portugese Synagoge, 1821.
De eerste verdween voor het Mr. Visserplein en de laatste is gedempt en heet nu Waterlooplein.

Lepralijders, of zoals de Amsterdammer ze toen noemde: leprozen, mochten zich niet zomaar op straat begeven. Als ze dat al mochten hadden zij een klepper bij zich om de weggebruikers te waarschuwen. Eens per jaar, op Koppermaandag, mochten zij in optocht door de stad geld ophalen voor het gasthuis.
Er is veel gegist naar de oorsprong van de benamingen “Sint Anthonies” in dit gedeelte van de stad. Het meest voor de hand ligt toch de veronderstelling dat deze ontstaan zijn uit een vestiging van de hospitaalorde der Antonieten. Deze kloosterorde, de eerste in Europa (4e eeuw), dankte zijn succes aan het vinden van een remedie tegen het “Sint-Anthoniesvuur” ofwel ergotisme. Die ziekte werd veroorzaakt door het eten van voedsel (brood, brei) dat gemaakt was van beschimmeld graan, meestal rogge. De gevolgen waren stremming van de bloedcirculatie, gangreen en ten slotte de dood. De remedie bestond uit het weglaten van rogge uit het dieet, het drinken van wijn (vaatverwijding) en lichaamsbeweging. De orde bouwde niet zo zeer een klooster, de hoofdmoot was altijd een hospitaal. Daarin werden, behalve de lijders aan eerder genoemd anthoniesvuur, ook lepralijders verpleegd. De orde raakte over zijn hoogtepunt, waarop meer dan 350 hospitalen in Europa existeerden, heen voordat Amsterdam zich tot stad ontwikkelde. Wat bleef was het hospitaal dat verder door een broederschap werd bestierd.

Bronnen:

  1. www.theobakker.net
  2. Eeghen,I.H.van, Vrouwenkloosters en Begijnhof in Amsterdam (dissertatie),Amsterdam 1941.
  3. Melker, B.R.de, Metamorfose van stad en devotie (dissertatie), Amsterdam 2002.
  4. Schilder,M.e.a.,Amsterdamse kloosters in de Middeleeuwen (tentoonstellingscatalogus), Amsterdam 1997.

 

Wednesday the 13th. Joomla 2.5 templates. Custom text here