Rome

Afdrukken


2. Beschrijving van de locatie
De kerk van Sint-Pieter staat in een gebied dat in de Oudheid bekend was onder de naam Ager Vaticanus en dat in die tijd min of meer werd begrensd door de Janiculus-heuvel (Gianicolo), de Tiber, de Vaticaanse heuvel en de Milvische brug (Ponte Milvio). Het Vaticaan van nu is dus beduidend kleiner dan de Ager Vaticanus van omstreeks het jaar 0 van onze jaartelling.


afb01 ager vaticanus


Het was een moerassig en ongezond gebied en stond altijd een beetje in de marge van de stedelijke ontwikkeling. Er bevonden zich voornamelijk grote landgoederen (Romeinse villa’s [Latijn: villa]), wijngaarden en ovens voor de productie van bakstenen en keramiek.

Een aantal van deze landgoederen was in bezit van de keizerlijke families die daar verschillende gebouwen voor (schouw)spelen hadden neergezet: onder andere de Horti Agrippinae (Park van Agrippina de Oudere, een kleindochter van keizer Augustus) en de Horti Domitiae (Park van Domitia, een tante van Nero).

Eén van die gebouwen was het Circus van Caligula (37-41), ook bekend als het Circus van Nero (54-68). Het circus was gelegen aan de voet van de (toenmalige) Vaticaanse heuvel. De noordzijde van dit circus komt ongeveer overeen met het linkerschip van de huidige Petrus-kerk. De startkooien zijn opgegraven ten oosten van het Sint-Pietersplein en de bocht moet hebben gelegen achter de huidige basiliek. Met deze lengte komt het Circus van Caligula / Nero qua grootte overeen met het Circus Maximus met in het midden – eveneens – een obelisk. Deze obelisk is in 1586 verplaatst naar de huidige plek: midden op het plein vóór de Sint-Pieter. Omdat het Circus van Nero in de loop van de tweede eeuw na Chr. niet meer werd gebruikt, kwam het tot verval.

Een ander groot gebouw in dit gebied was (en is) het Mausoleum van keizer Hadrianus. Keizer Hadrianus (117-138) had het in 135 na Chr. laten bouwen in de Horti Domitiae, sinds de eerste eeuw na Chr. in keizerlijk bezit, als laatste rustplaats voor zichzelf en de keizerlijke families.
Dit gebouw is door keizer Aurelianus (270-275) opgenomen in de verdedigingsmuren van Rome. Later werd het Mausoleum een onderdeel van de muur van de Civitas Leonina (uitleg hieronder bij punt 5) (genoemd naar de stichter Paus Leo IV [847-855]) en vluchtoord voor de pausen in geval van oorlog en bedreigingen. Sinds 590 draagt het bouwwerk de huidige naam van de Engelenburcht, Castel Sant’ Angelo.

Kanttekening: Castel Sant’Angelo

Deze naam is een verwijzing naar de legende van de Heilige Michaël, die – als teken dat de toen heersende pestepidemie in Rome voorbij was – het zwaard terug in de schede stak.

 

Noord van het Mausoleum van Hadrianus, in de buurt van de huidige Via di Cola di Rienzo, heeft zich bevonden een circusgebouw voor het houden van spiegelgevechten op water: een zogenaamde naumachia.

Ten westen van het mausoleum heeft een ander praalgraf in de vorm van een piramide gestaan: de zogenaamde Meta Romuli (afgebroken in 1499 in opdracht van paus Alexander VI). Eenzelfde piramidaal grafmonument staat nu nog bij de Porta San Paolo.

Ook was er in dit gebied ten minste één tempel: Phrygianum. De resten van offeraltaren zijn aangetroffen tijdens de bouw van de voorgevel van de (huidige) Sint-Pieter en zijn te bezichtigen in de Vaticaanse musea. Deze tempel, bestemd voor de eredienst van Cybele (ook wel bekend als Magna Mater, Moeder Aarde of Grote Moeder), was nog in gebruik tussen 295 en 300 na Chr.

Kanttekening: Phrygianum

Naar wordt aangenomen is onder keizer Antoninus Pius (138-161) het Phrygianum hier gebouwd. In dit gebouw werd de godin Cybele vereerd. Er waren allerlei altaren, versierd met reliëfs, opgericht als herdenking van een zogenaamd taurobolium (inwijdingsceremonie).

Kanttekening: Cybele
De godin Cybele is afkomstig uit Phrygië in Klein-Azië; zij werd vereerd als godenmoeder of Grote Moeder (Magna Mater) met een zeer uitgebreide cultus als vruchtbaarheidsgodin en moeder van alle leven. Zij werd vereerd in de vorm van een steen.

De symbolische steen is in 204 v. Chr. naar Rome overgebracht en deze kreeg een plaats in een tempel op de Palatijn. De cultus had eigen priesters (eunuchen) en priesteressen in dienst. Het was de eerste niet-Griekse cultus die in Rome werd ingevoerd en een tempel kreeg binnen de stadsmuren.

De inwijdingsceremonie, het taurobolium, bestond uit een doopsel door het bloed van een stier, dat een waarborg was voor de onsterfelijkheid.

Elke jaar werd op 27 maart de steen in een processie door de stad gedragen om te worden gewassen in de rivier de Tiber. Haar feest werd gevierd van 4 tot 10 april, wanneer de Ludi Magalensis werden gehouden.

De cultus verdween zoals de meeste andere mysteriën van de antieke wereld, toen de Christenen in Rome meer macht kregen en de andere goden werden afgeschreven. Toch verdween zij niet helemaal, want de Christenen vergeleken Cybele met Maria.

Kanttekening: Locatie van de basiliek van Sint-Pieter

De combinatie van de eredienst voor Cybele en het graf van Petrus heeft altijd aanleiding gegeven tot het ontwikkelen van allerlei theorieën omtrent (het ontstaan van) het Christendom en de bouw van de Sint-Pieter juist op deze locatie.

Dit thema zal niet verder worden uitgewerkt.

Bruggen en wegen

Om het gebied toegankelijk te maken (o.a. ten behoeve van diens Circus) is ten tijde van het bewind van keizer Nero (54-68) een brug over de Tiber gebouwd: de Pons Neronianus of Pons Triumphalis. Tot die tijd diende men hetzij met een boot over te varen, hetzij zich te verplaatsen via de bruggen in de buurt van het Tiber-eiland of via doorwaadbare plaatsen. Er zijn ook geleerden, die de mening zijn toegedaan dat de Pons Neronianus de stenen vervanging was van een bestaande houten brug. Ten zuiden van de huidige brug Ponte Vittorio Emanuele II is bij laag water delen van een pijler ervan nog zichtbaar; de brug is verloren gegaan vóór de 4de eeuw.

Een tweede brug, die direct toegang gaf tot dit gebied, de Pons Aelius (nu Ponte Sant’ Angelo, de Engelenbrug), werd in 134 na Chr. gebouwd onder keizer Hadrianus (117-138). Van deze brug zijn de drie centrale bogen origineel. Bij de kanalisatie-werkzaamheden aan de Tiber (1892-1894) zijn de oude opritten verwijderd.

In de Keizertijd werd de Ager Vaticanus doorsneden door drie – door consuls aangelegde wegen, die hun startpunt hadden in de buurt van de Pons Neronianus of Pons Triumphalis: de Via Triumphalis, Via Aurelia Nova en de Via Cornelia.

De Via Triumphalis liep – vóór de huidige Sint-Pieter langs – in noordwestelijke richting langs de hellingen van de Monte Mario. De Via Aurelia Nova liep vanaf de brug van Nero in zuidwestelijke richting om aan te sluiten op de Via Aurelia Vetus (die vanuit het huidige Trastevere liep in westelijke richting). En ten slotte de Via Cornelia, die vanaf de Pons Aelius ongeveer het tracé volgde van de huidige Via della Conciliazione; deze weg lag in die tijd ongeveer ter hoogte van het linker zijschip van de huidige Sint-Pieter.

Kanttekening: Via Cornelia

Vóór de afbraak van de Borgo in de dertig jaren van de vorige eeuw volgde de Via Cornelia het tracé van de Borgo Vecchio.

De hier bedoelde afbraak vond plaats na de ondertekening van het Verdrag van Lateranen (11 februari 1929), waarbij onder andere de oprichting van de kerkelijke Staat werd geregeld. Als tastbaar bewijs hiervan werd door Mussolini de Via della Conciliazione (de Weg van de Verzoening) aangelegd waarvoor die afbraak nodig was. Het aanleggen werd – overigens – pas voltooid vóór het Heilig Jaar van 1950.

Kanttekening: Via della Conciliazione

Los van alle politieke verwikkelingen werd met de realisatie van de Via della Conciliazione een oude wens van de pausen vervuld. Sinds de Middeleeuwen werden er in opdracht van de pausen ter voorbereiding van de respectieve Jubeljaren (Heilige Jaren) al plannen ontwikkeld om de toegangswegen tot de Sint-Pieter te verbeteren.

Pomerium

De vakterm pomerium staat voor de ruimte in Rome, waarbinnen niet mocht worden begraven. Deze (waarschijnlijk) van de Etrusken afstammende gewoonte is ca. 453 v. Chr. opgenomen in de Wet der Twaalf Tafelen. Ook het dragen van wapens was binnen dit gebied niet toegestaan. In de loop der eeuwen zijn de grenzen van het pomerium regelmatig verlegd; feitelijk groeide het pomerium mee met het inwoneraantal van Rome.

Kanttekening: Pomerium

Het oorspronkelijke pomerium was beperkt tot het gebied waar Rome zou zijn gesticht: de heuvels; vandaar dat in die tijd het begraven in de vlakte tussen die heuvels geschiedde.

En inderdaad, er zijn op het Forum Romanum en Forum van Caesar restanten van graven uit de tijd tussen 1000-750 v. Chr. aangetroffen. Dit soort vondsten geeft een archeologische basis aan de ‘legendarische’ verhalen van Livius over de stichting van Rome (door Remus en Romulus).

Op grond van deze regels werd er dus begraven buiten het pomerium; na de uitbreiding hiervan geschiedde dat langs de uitvalswegen. Zo ontstonden er dus begraafplaatsen aan – bijvoorbeeld – de Via Appia (de huidige Via Appia Antica), de Via Triumphalis en de Via Cornelia.

De plek waar keizer Hadrianus zijn mausoleum liet bouwen, voldeed dus aan deze Romeinse wet. Hetzelfde geldt ook voor de begraafplaats naast het Circus van Nero (aan de Via Cornelia en onder de huidige Sint-Pieter) en voor de onlangs opgegraven begraafplaats onder het Vaticaans Museum (aan de Via Triumphalis). Opgemerkt zij dat deze begraafplaatsen zich konden uitbreiden vanwege het algehele verval van de Ager Vaticanus.

Ook het praalgraf van Augustus, het Mausoleum van Augustus, lag bij de bouw op dat moment buiten het toenmalige pomerium.

Dat zich ten Vaticane een begraafplaats heeft bevonden, is dus een gevolg van de uitbreiding van Rome. De bezoekers van die begraafplaats hebben mogelijk vanaf de heuvel kunnen zien wat zich afspeelde in het Circus van Nero.

Naast deze wet (het verbod tot begraven binnen het pomerium) waren er ook andere wetten met betrekking tot het begraven. Zo was elke vorm van grafschending verboden en kon iedereen een lichaam van een ter dood veroordeelde opvragen om dat een fatsoenlijke begrafenis te geven (zoals dat ook aan Jozef van Arimatea werd toegestaan nadat Christus aan het kruis was gestorven).

 

Thursday the 19th. Joomla 2.5 templates. Custom text here